NHÀ THƠ HỮU LOAN ĐÂU CHỈ CÓ MÀU TÍM HOA SIM / Việt Thắng

 

Nếu chỉ đọc Màu tím hoa sim, người ta rất dễ đóng khung Hữu Loan vào một nhà thơ tình buồn; thậm chí có thời từng bị quy là “ủy mị”, “tiểu tư sản”. Nhưng khi đọc những bài khác của ông, một Hữu Loan hoàn toàn khác hiện ra.

Năm 1946, trong Đèo Cả, ông viết về người lính không bằng những lời trang trọng, bóng bẩy, mà bằng cái chất ngang tàng của người lính từng chịu gian khổ, chết chóc đang sống giữa núi rừng:

“Coi thường gian nguy

Chúng tôi đi

Núi cao, vực thẳm…”

Ở đó có người lính, có chiến trận, có đói khát, có gian khổ, nhưng không có dáng vẻ bi lụy. Một giọng thơ khỏe, tự do, phóng khoáng, khác hẳn nỗi đau riêng tư trong Màu tím hoa sim. Đèo Cả thường được nhắc cùng Màu tím hoa sim như hai tiếng nói tiêu biểu của Hữu Loan.

Đến năm 1956, giọng thơ ấy chuyển sang châm biếm dữ dội trong bài: Cũng những thằng nịnh hót. Ông viết:

“Những thằng nịnh còn thênh thang đất sống”

Rồi ông dựng lên cả một màn nịnh nọt:

“Dạ, dạ, thưa anh…

Dạ, dạ, em, em…”

Và chua cay hơn:

“Chân xoa

Tay xoa

Hít thượng cấp

cứ thơm

như múi mít”?

Cuối bài, ông viết thẳng:

“Chúng nó còn thằng nào

Là chế độ chúng ta chưa sạch

Phải làm tổng vệ sinh cho kỳ hết mọi thằng.”

Và câu cuối:

“Là người, chúng ta

không ai biết cúi đầu!”

Câu kết đã nói lên tính khí khảng khái của nhà thơ. Ông thà về nhà cuốc đất, đập đá…kiếm cơm để khỏi nhìn thấy cảnh chướng tai gai mắt.

Đây không còn là tiếng khóc của một người chồng mất vợ. Đó là tiếng nói của một người nhìn thẳng vào sự đời: Thói nịnh hót, luồn cúi và sự tha hóa của con người trong đời sống xã hội. Bài thơ được đăng trong Giai phẩm mùa thu năm 1956, thời kỳ Hữu Loan tham gia phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm.

Ngay cả bài: Ôm Tết vào lòng cũng không phải thứ thơ chỉ biết ca ngợi mùa xuân. Ông viết:

“Không được giẫm lên mùa xuân

Không được giẫm lên Tết nữa

Không được giẫm chân lên lòng người.”

Những câu ấy cho thấy Hữu Loan luôn nhìn đời từ phía con người cụ thể, từ những mất mát và đau đớn thật. Và nhắc nhủ người đời.

Sau những biến động của đời sống văn nghệ, ông trở về quê, không còn lương, không còn vị trí trong bộ máy văn nghệ; tự cuốc đất, phá đá, chở đá đi bán, làm lụng nuôi vợ con. Ông sống hơn nửa thế kỷ ở quê nhà và để lại khoảng 60 bài thơ theo Địa chí Thanh Hóa.

Bởi vậy, đừng chỉ nhìn Hữu Loan qua màu tím của một bài thơ rồi gọi ông là nhà thơ ủy mị. Trong cùng một con người có Đèo Cả ngang tàng, Màu tím hoa sim đau đớn, xót xa. Cũng những thằng nịnh hót cay độc, và những câu thơ nhìn thẳng vào lòng người: Ôm tết vào lòng. Ba giọng thơ khác nhau, nhưng đều rất đời, rất thật.

 

Việt Thắng