VÀI CHUYỆN... BÌNH THƠ VĂN / Đặng Xuân Xuyến

 

Tôi nhớ có lần gặp bài nhà thơ, nhà giáo Nguyễn Hữu Quyền bình thơ của ông trên trang facebook cá nhân. Tôi đọc rất thích nhưng lúc đó có việc gấp, vội quá tôi không kịp lưu lại để đọc thêm nên cứ tiếc mãi. Xưa nay, thường là người này bình thơ cho người kia, người kia bình thơ cho người kia nữa chứ trường hợp tự bình thơ của mình như nhà thơ, nhà giáo Nguyễn Hữu Quyền thì (hình như) thật hiếm. Người ngoài nhìn vào có thể sẽ băn khoăn, e ngại chuyện “tự hát tự khen” nhưng đã đọc bài ông tự bình thơ của mình tôi lại rất thích vì hiểu được ý đồ và những nỗi niềm ẩn trong con chữ mà nếu không có gợi mở từ ông thì người đọc khó giải mã chính xác. Đọc ông viết, tôi không thấy những câu phân tích khô khan về niêm luật, về ý tứ mà như thấy tác giả đang tự mổ xẻ chính mình, như nghe được, cảm được cái run rẩy rất thật của người làm ra những câu chữ đó. Tôi nghĩ, khi chính tác giả tự bình thơ của mình, sẽ có những ưu điểm mà không một nhà phê bình nào làm được:

Tôi có đọc vài bài nhà thơ Đỗ Hoàng "phê bình" truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ là "cũ kỹ", "vô hồn", "rời rạc", "vô cảm", "nói chung truyện không ra truyện, phóng sự không ra phóng sự, hồi ức không ra hồi ức" nhưng Đỗ Hoàng không phân tích, không chứng minh những điều ông đã phán mà lại quăng ra một loạt tính từ để tiếp tục kết án, rồi lại lôi thơ của mình, của tác giả khác "nhét" vào "dẫn lửa" cho bài phê bình truyện ngắn. Phê bình một tác phẩm văn học ở thể loại truyện ngắn mà Đỗ Hoàng không ngó ngàng đến tình tiết, cấu trúc truyện hay tâm lý nhân vật lại đi bắt lỗi ngữ pháp, chê câu văn không có chủ ngữ, vị ngữ. Rồi lôi mấy từ cảm thán kiểu "Thì đấy", “Trời ơi!”, “Lại nữa".... ra làm bằng chứng để phán Nguyễn Thị Thu Huệ viết sai cú pháp, "nhạt nhẽo", "như đánh đu với xiếc", "còn thua một bài báo". Thật sự tôi không hiểu, Nguyễn Thị Thu Huệ viết văn chứ có phải học trò tập làm văn đâu mà Đỗ Hoàng bắt bẻ như thế?

Tôi nhớ có lần đọc ở đâu đó bài “phê bình” nhà văn Đặng Chương Ngạn viết lời giới thiệu (“Viết cả đời không hết một chữ yêu”) cho tập thơ “Thơ trắng” của nhà thơ La Mai Thi Gia là thiếu khách quan, kiểu “vợ hát chồng khen”. Nhưng tôi lại thích bài viết đó, bởi chính vì là bạn đời nên ông Ngạn mới hiểu rõ hoàn cảnh ra đời của câu chữ, mới cảm được ngóc ngách của những buồn vui ẩn nấp sau những ngôn từ, và có khi chỉ ông mới là người nắm cái “chìa khóa” chuẩn nhất để mở cửa vào thế giới thơ của nhà thơ La Mai Thi Gia. Cái đó là cái duyên tri kỷ, thứ mà người ngoài đọc lướt qua khó lòng chạm tới được. Và điều quan trọng, nếu “Thơ trắng” dở thật thì nhà văn Đặng Chương Ngạn có bốc thơm lên tận mây xanh người đọc cũng quay lưng, còn “Thơ trắng” thực sự có hồn thì tự khắc nó tồn tại trong trí nhớ của bạn đọc, hà cớ gì phải “lời qua tiếng lại” bên lề cho mệt người.

Cũng chính vì tin vào sức sống tự thân của tác phẩm nên khi thơ của mình được người khác bình, tôi lại mong người bình giữ trọn sự độc lập, khách quan.

Ví như chuyện nhà thơ Nguyễn Đăng Hành bình thơ, cũng "mệt" lắm. Ông không chỉ đánh vật với con chữ mà còn đánh vật với chính tác giả thơ. Hễ thích bài nào là ông nghiền ngẫm thật kỹ, rồi gọi điện tranh luận về cấu tứ, hình ảnh, ngôn từ đến khi nào cả hai thống nhất cách hiểu, cách cảm thì mới chịu viết. Vì thế mà ông còn "nợ" tôi mấy bài bình. Mỗi lần ông gọi điện chất vấn, tôi chỉ cười: "Anh hiểu sao, cảm sao thì cứ viết vậy, tranh luận với em làm gì cho mất tính khách quan của người bình". Và nhà thơ, nhà phê bình Phạm Đức Nhì (Nhi Pham) cũng kỹ tính như thế. Khi đọc "Gánh hát", ông email hỏi tôi: "Chào anh Xuyến. Cho tôi hỏi anh muốn ám chỉ nhân vật nào? ĐLT? Vui lòng trả lời để tôi viết một bài khá quan trọng". Tôi trả lời: "Em đã viết rõ như thế rồi mà bác". Ông gặng lại: "Nhưng tôi muốn biết chắc để viết có căn cứ". Thực lòng, tôi cũng mong được nhiều người bình thơ của tôi nhưng tôi cần những lời bình được khơi gợi từ chính bài thơ, không phải từ sự quý người hay vì những lý do khác. Vì thế tôi vẫn giữ quan điểm không xác nhận, để nhà thơ Phạm Đức Nhì viết ra những cảm nhận của chính ông, thẳng thắn và sòng phẳng như chính ông đã từng làm. Tôi luôn nghĩ người bình được quyền hiểu khác, được quyền chê, được quyền nói thẳng bài này hay thế nào, thất bại ở đâu. Tôi giữ quy tắc đó nên "Gánh hát" đã không có lời bình của nhà thơ Phạm Đức Nhì, và tôi trân trọng quyết định đó của ông.

Vì muốn được đọc những lời bình thật khách quan, tôi đã tìm đến một "nhân vật" đặc biệt, đó là ChatGPT.

Một ngày tháng 09 năm 2025, tôi gửi qua mesenger tới nhà thơ, nhà giáo Trần Hạ Vi: - "Vi thân! Anh gửi Vi tập thơ độc vận nhờ em sai khiến thằng AI bình thật khách quan giúp anh nhé. Anh làm thơ để giải tỏa tâm trạng, không vì đam mê con chữ nên em cứ hỏi thẳng AI những gì mà em với tư cách là bạn đọc tập thơ thấy cần truy vấn.". Khi nhận được hồi âm của Vi là AI giỏi khen lắm, nói kiểu gì cũng được, tôi liền trả lời: "Vì anh nghĩ AI sẽ khách quan khi khen/chê, không bị tình cảm như con người chi phối nên mới nhờ em bảo nó bình để đọc những lời trung thực, khách quan chứ nó chỉ tán tụng và khen ngợi thì thôi, Vi à!".

Tôi cũng gửi qua mesenger nhờ nhà thơ Trần Đức Phổ (Trần Đình Thư) "sai khiến" ChatGPT bình chùm "Ký ức đêm": - "Cháu nhờ Chú bảo ChatGPT thật khách quan bình rồi Chú với tư cách là bạn đọc rất khó tính với chùm thơ "Ký ức đêm" chất vấn những lời ưu ái ChatGPT đã dành cho chùm thơ để cháu đưa lên blog Trang Đặng Xuân Xuyến. Cháu cám ơn Chú nhiều!.". Khi đọc bài ChatGPT bình "Ký ức đêm" từ nhà thơ Trần Đức Phổ, tôi nhờ thêm ông lần nữa: - "Cháu nhớ Chú chất vấn lại những ưu ái ChatGPT đã dành cho chùm thơ để xem ChatGPT nó đánh giá lại thế nào ạ? Ví dụ nó khen thì Chú chê hoặc Chú chất vấn sự hào phóng lời khen của AI để nó trả lời ạ.". Và tôi cám ơn ông khi đọc bản luận cuối cùng về "Ký ức đêm": "Ký ức đêm của Đặng Xuân Xuyến: Những khoảnh khắc thơ hay hay những mảnh vụn ngôn từ", vì qua đó tôi biết được những chỗ còn non tay của mình.

Tôi nghĩ, bình thơ cho ai và ai bình thơ cho mình cũng chỉ là để hiểu nhau hơn qua con chữ. Tự mình bình thì được cái thật, cái run rẩy của người trong cuộc mà người ngoài khó chạm tới. Người khác bình cho mình thì được cái khách quan, cái độc lập mà chính mình không tự có được.

Tôi làm thơ chỉ để giải tỏa tâm trạng, để tự kiểm tra vốn từ vựng tiếng Việt của mình, không phải vì đam mê con chữ mà đeo đuổi thành nhà nọ nhà kia nên lời khen dù có hào phóng đến mấy cũng chỉ vui một lúc. Cái tôi cần là biết được chỗ nào mình còn non tay, chỗ nào mình còn ngộ nhận.

Thơ hay hay dở, rồi bạn đọc sẽ là người phán xử cuối cùng. Thơ dở thì có bốc thơm lên tận mây xanh rồi người ta cũng sẽ quay lưng. Thơ có chút hồn vía thì tự khắc ở lại trong trí nhớ của bạn đọc. Còn những lời bình qua lại bên lề, kể cả bài tản mạn này của tôi, nếu có ích thì cũng chỉ là để sau khi đọc xong, người viết và người đọc hiểu nhau thêm một chút. Được như thế, tôi cho là đã đủ.

 

Làng Đá, Hưng Yên 25-10-2026

ĐẶNG XUÂN XUYẾN