TẢN MẠN VỀ NHỮNG BÀI ĐỒNG DAO VIỆT NAM / Việt Thắng

 

Đồng dao là một trong những kho báu kỳ lạ nhất của văn học dân gian Việt Nam. Kỳ lạ vì càng đọc càng thấy vừa quen vừa lạ. Có bài giản dị như lời mẹ ru. Có bài như một câu đố không ai giải hết. Có bài đọc lên thấy nghĩa rõ ràng. Có bài tưởng như chỉ là những âm thanh ríu rít để lũ trẻ cười vang giữa sân đình.

Điển hình như những bài: Dung dăng dung dẻ, Chi chi chành chành, Rồng rắn lên mây, Nu na nu nống, Kéo cưa lừa xẻ... Hầu như người Việt nào cũng từng nghe qua.

Nhiều bài kể chuyện rất mộc mạc. Rồng rắn lên mây là cuộc đối đáp của đoàn trẻ với thầy thuốc. Kéo cưa lừa xẻ mô phỏng công việc của người thợ. Những câu ấy gần gũi, ai cũng hiểu.

Thế nhưng xen giữa những câu mộc mạc ấy lại xuất hiện nhiều chữ nghĩa bí hiểm. Chi chi chành chành. Cái đanh thổi lửa. Ba Vương Ngũ Đế... nghe rất vui tai nhưng hỏi nghĩa là gì thì mỗi người giải thích một kiểu. Riêng cụm Ba Vương Ngũ Đế rõ ràng là điển tích mượn từ huyền sử Trung Hoa, chỉ các vị vua thời cổ, trước công nguyên. Vì sao nó lại lọt vào một bài hát của trẻ con Việt Nam thì đến nay vẫn chưa có lời giải được mọi người chấp nhận. Có người cho rằng đó là dấu vết  độ hộ 1.000 năm của người Hán?

      Điều thú vị hơn là đồng dao không phải lúc nào cũng đặt nặng ý nghĩa. Người xưa nhiều khi thích âm thanh hơn nội dung. Những tiếng như chi chi chành chành, xì xà xì xụp, dung dăng dung dẻ, nu na nu nống có sức cuốn hút trước hết vì nhịp điệu. Chúng giúp trẻ em vừa hát vừa chạy, vừa chơi vừa nhớ. Âm thanh dẫn đường, ý nghĩa theo sau. Có khi ý nghĩa đi lạc đường; chỉ còn nhịp điệu ở lại với thời gian.

Chính vì truyền miệng hàng trăm năm nên đồng dao cũng sinh ra vô số dị bản. Dung dăng dung dẻ có nơi chép thành Giung giăng giung dẻ. Con ngựa chết trương lại thành Con ngựa đứt cương hay Con ngựa mất cương. Ba Vương Ngũ Đế có nơi biến thành Tam Vương Ngũ Đế, thậm chí Ma Vương Ngũ Đế. Không hẳn ai cũng viết sai. Họ chỉ ghi lại đúng điều tai mình nghe được qua giọng nói của từng vùng miền.

Đọc đồng dao bằng con mắt của người lớn đôi khi rất buồn cười. Ta cứ cố tìm một triết lý sâu xa trong khi lũ trẻ ngày xưa chỉ cần câu hát có vần, có nhịp để cuộc chơi thêm rộn rã. Có lẽ vì thế mà đồng dao vẫn sống mãi. Nó không bị gò bó bởi ngữ pháp, cũng chẳng bị trói buộc bởi logic. Nó sống bằng trí nhớ của dân gian.

Có người ví đồng dao như một bảo tàng ngôn ngữ. Tôi lại thích ví nó như một dòng sông. Nước chảy qua bao thế hệ, mang theo phù sa rồi cuốn đi ít nhiều sỏi đá. Có chữ còn nguyên, có chữ mòn vẹt, có câu sáng rõ, có câu chỉ còn vang lên như tiếng vọng. Chính những điều chưa giải thích được ấy lại làm cho đồng dao Việt Nam thêm duyên, thêm bí ẩn và cũng thêm đáng yêu.

 

Vũ Việt Thắng