BÌNH “TRƯA HÈ” CỦA HOÀNG NGỌC TRÚC

 

                                                            Nhà thơ Hoàng Ngọc Trúc

 

TRƯA HÈ

 

Nóng như đổ lửa trên đường

Hàng cây sém lá phố phường vắng tanh

Trông lên thăm thẳm Trời xanh

Đôi con Én bạc vi hành nơi mô?

 

   Hoàng Ngọc Trúc

(Tạp chí Văn nghệ Ninh Bình. – 2026. – Sô ra tháng 8)

 

LỜI BÌNH CỦA TRẦN MỸ HẠNH

(Có sự trợ giúp của AI)

 

1- Bình bài Trưa hè của Hoàng Ngọc Trúc

 

“Trưa hè” của Hoàng Ngọc Trúc là một bức tranh thơ ngắn gọn nhưng giàu sức gợi về khoảnh khắc oi ả nhất của mùa hạ. Chỉ với bốn câu thơ, tác giả đã vẽ nên một không gian trưa hè đặc trưng của xứ nhiệt đới – nơi cái nắng như đổ lửa xuống mặt đất, vạn vật như ngưng đọng trong hơi nóng, và từ đó gợi lên những suy tư sâu lắng về sự sống, về thân phận giữa không gian bao la.

***

Mở đầu bài thơ, Hoàng Ngọc Trúc đã sử dụng một hình ảnh so sánh vô cùng gân guốc và ấn tượng:  

“Nóng như đổ lửa trên đường”.

Hình ảnh “đổ lửa” không chỉ diễn tả cường độ của cái nắng mà còn gợi ra cảm giác nóng bỏng, rát da cháy thịt. Mặt đường hứng chịu một sức nóng khủng khiếp như “đổ lửa”. Đây là cách nói phóng đại nhưng chân thực với cảm nhận về những buổi trưa hè gay gắt.

Sự oi ả ấy càng được nhấn mạnh qua câu thơ thứ hai:

“Hàng cây sém lá phố phường vắng tanh”.

“sém” là một từ ngữ đắt giá – không chỉ đơn thuần là khô héo mà là cháy sém, như lá cây đang bị lửa nắng thiêu đốt. “Phố phường vắng tanh” càng tô đậm không khí tĩnh lặng đến ngột ngạt của buổi trưa hè, khi ai cũng đều tránh nắng. Hai câu thơ đầu đã dựng nên một không gian bức bối, nóng nực, nghẹt thở.

Hai câu đầu kéo người đọc phải nhìn xuống mặt đất với cái nóng gay gắt. Hai câu sau lại đưa ánh nhìn về phía bầu trời:

“Trông lên thăm thẳm Trời xanh”.

Từ láy “thăm thẳm” gợi tả độ cao vời vợi của bầu trời và một khoảng không rộng lớn, trong xanh nhưng lạnh lẽo, vô tình trước cái nóng của mặt đất. Sự đối lập giữa cái nóng dưới mặt đất và cái xa vời của trời xanh tạo nên một chiều không gian dọc, khiến bức tranh thêm phần sâu rộng hơn.

Trong khung cảnh bao la ấy, hình ảnh “Đôi con Én bạc vi hành nơi mô?” hiện lên như một điểm nhấn bất ngờ. Hình ảnh đôi én “bạc” mang một vẻ đẹp lạ thường, ánh bạc lấp lánh của cánh chim dưới nắng trưa gay gắt. Từ “vi hành” – một từ Hán Việt trang trọng gợi cuộc đi kinh lý kín đáo của vua chúa – được dùng cho đôi chim én tạo nên một sự chuyển nghĩa thú vị. Đôi én như đang thực hiện một chuyến du hành giữa không trung bao la, tự do mà kiêu hãnh.

Câu hỏi tu từ “nơi mô?” (nơi đâu?) vang lên như một tiếng tự hỏi, tự vấn. Người đứng dưới mặt đất nóng bỏng ngước nhìn lên và tự hỏi đôi chim én đang bay về phương nào, hay sâu hơn – là một khoảnh khắc nhận thức về thân phận nhỏ bé của mình giữa không gian vũ trụ rộng lớn. Tiếng hỏi ấy cũng gợi lên niềm bâng khuâng trước sự sống, trước những chuyến đi xa xôi.

***

Bài thơ sử dụng thể thơ lục bát truyền thống  quen thuộc, gần gũi với tâm hồn Việt. Cách ngắt nhịp và gieo vần của Hoàng Ngọc Trúc khá tự do, linh hoạt, tạo nên giọng điệu riêng. Từ ngữ trong bài thơ giàu tính tạo hình: “đổ lửa”, “sém lá”, “thăm thẳm”… Mỗi từ ngữ đều gợi cảm giác mạnh mẽ. Biện pháp so sánh, nhân hóa và câu hỏi tu từ được vận dụng nhuần nhuyễn.

Điểm đặc sắc nhất là sự kết hợp giữa cái nhìn hiện thực (cái nóng như thiêu như đốt) và cái nhìn lãng mạn (đôi én bạc vi hành giữa trời xanh). Bức tranh trưa hè vì thế không chỉ là bức tranh thiên nhiên mà còn là khoảnh khắc chiêm nghiệm về sự sống.

***

“Trưa hè” của Hoàng Ngọc Trúc là một bài thơ ngắn nhưng đã khắc họa thành công bức tranh trưa hè oi ả của làng quê Việt Nam. Từ cái nóng gay gắt của mặt đất đến sự thăm thẳm của bầu trời, từ sự tĩnh lặng ngột ngạt đến hình ảnh đôi én tự do bay lượn, bài thơ đã tạo nên một không gian vừa thực vừa mộng, vừa gần gũi vừa gợi suy tư. Qua đó, ta thấy được tâm hồn tinh tế của nhà thơ. Ông là người biết quan sát và cảm nhận vẻ đẹp ngay cả trong những khoảnh khắc ngột ngạt nhất của cuộc sống, và biết đặt câu hỏi về thân phận con người giữa không gian bao la.

 

2- So sánh bài thơ “Trưa hè” của Hoàng Ngọc Trúc với bài thơ cùng tên của nữ sĩ Anh Thơ.

 

Cả hai bài thơ “Trưa hè” đều hướng về khung cảnh mùa hạ, nhưng mỗi tác giả lại có một cách nhìn, một cảm nhận và một bút pháp nghệ thuật riêng biệt. Bài của Anh Thơ mô tả một bức tranh làng quê êm ả, yên bình với những hình ảnh gần gũi. Bài của Hoàng Ngọc Trúc lại khắc họa một khoảnh khắc trưa hè oi ả, ngột ngạt xen lẫn sự suy tư về kiếp người giữa không gian bao la.  

Cả hai nhà thơ đều chọn buổi trưa hè – thời điểm nóng nhất, ngột ngạt nhất trong ngày – làm không gian nghệ thuật trung tâm. Anh Thơ viết về trưa hè như một “sự chuyển giao giữa những mùa nóng nhất trong năm”, còn Hoàng Ngọc Trúc mở đầu bằng hình ảnh “Nóng như đổ lửa trên đường”. Cả hai đều cảm nhận sâu sắc cái nóng gay gắt của buổi trưa hạ.

Cả hai bài thơ đều không chỉ đơn thuần tả cảnh mà còn gửi gắm những cảm xúc, suy tư của tác giả thông qua bức tranh thiên nhiên. Anh Thơ thông qua cảnh làng quê để bộc lộ tình yêu quê hương tha thiết, trân trọng vẻ đẹp bình dị. Hoàng Ngọc Trúc lại mượn khung cảnh trưa hè để thể hiện nỗi niềm trăn trở về thân phận con người giữa vũ trụ bao la.

Dù ở miêu tả chi tiết hay khái quát, cả hai tác phẩm đều toát lên một không khí tĩnh lặng đặc trưng của buổi trưa. Anh Thơ viết:

“Trong thôn vắng, tiếng gà xao xác gáy”,

“Ngoài đê thẳm, không người đi vắng vẻ”;

Hoàng Ngọc Trúc cũng ghi nhận “phố phường vắng tanh”. Sự vắng lặng ấy tạo nên một khoảng lặng để cảnh vật và tâm hồn cùng ngưng đọng.

 

Bài thơ của Anh Thơ dài, miêu tả chi tiết nhiều góc cạnh của làng quê: từ bầu trời, cánh diều, hoa lựu, bướm vàng đến tiếng gà, các bà già đưa võng, đứa trẻ bắt chấy, lũ chuồn chuồn… Bài thơ của Hoàng Ngọc Trúc chỉ vỏn vẹn bốn câu, sử dụng ngôn ngữ cô đọng, mỗi từ đều nặng trĩu ý nghĩa.

Anh Thơ vẽ nên một bức tranh toàn cảnh làng quê Bắc Bộ với nhiều lớp không gian: từ trời cao, xuống vườn tược, vào thôn xóm, ra ngoài đê. Bà quan sát từng ngóc ngách, từng sự vật nhỏ bé:

Trời trong biếc không qua mây gợn trắng

Gió nồm nam lộng thổi cánh diều xa

Hoa lựu nở đầy một vườn đỏ nắng

Lũ bướm vàng lơ đãng lướt bay qua

Hoàng Ngọc Trúc xây dựng một không gian hai tầng đối lập: mặt đất nóng bỏng với “hàng cây sém lá”, “phố phường vắng tanh”, bầu trời “thăm thẳm” với “đôi con én bạc vi hành”. Không gian không mở rộng về bề ngang mà vươn lên theo chiều cao, tạo cảm giác con người nhỏ bé trước vũ trụ.

Trưa hè của Anh Thơ mang âm hưởng trữ tình hiện thực: yêu tha thiết vẻ đẹp bình dị, chất phác của làng quê, dù có những nét buồn man mác nhưng nhìn chung là một bức tranh êm ả, bình yên. Dù cái nắng oi ả có “rạc nắng hết hơi kêu” thì làng quê vẫn có “các bà già đưa võng hát”, “lũ chuồn chuồn giỡn nắng”, sự sống vẫn đang tiếp diễn nhẹ nhàng.

Bài của Hoàng Ngọc Trúc lại mang âm hưởng triết lý, chiêm nghiệm. Ông không dừng lại ở việc tả cảnh, mà còn đặt câu hỏi “Đôi con Én bạc vi hành nơi mô?” như một tiếng tự vấn về thân phận, về sự nhỏ bé của con người giữa không gian mênh mông. Câu hỏi tu từ ấy gợi lên nỗi bâng khuâng, trăn trở sâu xa hơn.

Anh Thơ sử dụng từ láy gợi hình, gợi cảm (“lơ đãng”, “xao xác”, “thiu thiu”), những sáng tạo từ ngữ độc đáo (“đỏ nắng”, “rạc nắng”, “buồn lê”) – cho thấy tài năng quan sát tinh tế của một tâm hồn hội họa.

Hoàng Ngọc Trúc dùng những từ ngữ mang tính biểu tượng cao: “đổ lửa” (so sánh phóng đại), “sém lá”, “thăm thẳm” (từ láy gợi độ cao vời vợi), “vi hành” (từ Hán Việt trang trọng). Đặc biệt, hình ảnh “đôi con én bạc” vừa cụ thể vừa huyền ảo – một điểm sáng giữa không gian oi ả, trở thành biểu tượng cho sự tự do, thanh thoát.

Anh Thơ mang cái nhìn của một người con gắn bó sâu sắc với làng quê – bà nhìn từ bên trong, từ sự thấu hiểu những nhọc nhằn và vẻ đẹp tiềm ẩn của đồng quê. Hoàng Ngọc Trúc lại mang cái nhìn của một tâm hồn chiêm nghiệm – đứng giữa không gian rộng lớn để quan sát, suy ngẫm về sự sống và kiếp người.

***

Hai bài thơ cùng tên “Trưa hè” nhưng là hai cách cảm nhận hoàn toàn khác biệt. Anh Thơ đưa người đọc trở về với một làng quê Bắc Bộ yên bình, rực rỡ sắc màu mà sâu lắng trong từng chi tiết – một bức tranh đẹp đến nao lòng. Hoàng Ngọc Trúc lại đưa ta lên một tầng cảm xúc cao hơn, nơi vẻ đẹp của trưa hè trở thành chất xúc tác cho những suy tư về thân phận. Sự tương đồng về đề tài càng làm nổi bật sự khác biệt trong phong cách, điều tạo nên giá trị riêng của mỗi tác phẩm trong dòng chảy thi ca Việt Nam.

TMH

……………………….

 

TRƯA HÈ

 

Trời trong biếc không qua mây gợn trắng

Gió nồm nam lộng thổi cánh diều xa.

Hoa lựu nở đầy một vườn đỏ nắng,

Lũ bướm vàng lơ đãng lướt bay qua.

 

Trong thôn vắng, tiếng gà xao xác gáy,

Các bà già đưa võng hát, thiu thiu...

Những đĩ con ngồi buồn lê bắt chấy

Bên đàn ruồi rạc nắng hết hơi kêu.

 

Ngoài đê thẳm, không người đi vắng vẻ,

Lũ chuồn chuồn giỡn nắng, đuổi nhau bay.

Nhưng thỉnh thoảng tiếng nhạc đồng buồn tẻ

Của vài người cỡi ngựa đến xua ngay.*

 

Anh Thơ

………………………………..